ستون فقرات انسان یکی از پیچیده ترین ساختارهای اسکلتی و عصبی بدن است که وظیفه حفظ تعادل، محافظت از نخاع و تسهیل حرکات روزمره را بر عهده دارد. بروز آسیب دیدگی، ساییدگی مهره ها، تومورهای استخوانی، فتق دیسک یا تنگی کانال نخاعی می تواند زندگی فرد را با اختلالات حرکتی و دردهای شدید مواجه کند. در گذشته، روش های تصویربرداری ساده مانند رادیوگرافی سنتی توانایی کافی برای نمایش دقیق بافت های متراکم استخوانی و مجاورت های عصبی را نداشتند. با پیشرفت تکنولوژی تصویربرداری پزشکی، سی تی اسکن اسپیرال به عنوان یکی از دقیق ترین و سریع ترین روش های تشخیصی وارد دنیای پزشکی شد. این تکنولوژی که با نام سی تی اسکن حلزونی یا مارپیچی نیز شناخته می شود، تحولی بزرگ در تشخیص ناهنجاری های ستون فقرات گردنی، پشتی و کمری ایجاد کرده است.
همچنین بخوانید: سی تی اسکن ستون فقرات چیست و چرا انجام می شود؟
سی تی اسکن اسپیرال چیست و مکانیزم عملکرد آن چگونه است؟
روش های سی تی اسکن متداول و قدیمی به صورت مقطعی و گام به گام تصویربرداری می کردند. در آن دستگاه ها، تخت بیمار در یک موقعیت ثابت می ماند، تیوب اشعه ایکس یک چرخش کامل انجام می داد، تابش متوقف می شد و سپس تخت چند میلی متر به جلو حرکت می کرد تا مقطع بعدی ثبت شود. این فرآیند علاوه بر زمان بر بودن، امکان ثبت تصاویر ناقص را به دلیل حرکات تنفسی یا جابجایی های غیرارادی بیمار افزایش می داد.
در مقابل، تکنولوژی سی تی اسکن اسپیرال بر پایه یک حرکت پیوسته و همزمان طراحی شده است. در حین تصویربرداری، در حالی که تخت بیمار با سرعتی پیوسته و محاسبه شده از درون گانتری (حلقه دستگاه) عبور می کند، منبع تولید اشعه ایکس و آشکارسازها نیز به صورت مداوم و بدون وقفه به دور بدن می چرخند. حاصل این حرکت همزمان خطی و دورانی، ترسیم یک مسیر مارپیچی یا اسپیرال فرضی به دور محدوده مهره های بیمار است.
اطلاعات به دست آمده از این اسکن پیوسته، حجم داده ای پیوسته و سه بعدی را تشکیل می دهد. نرم افزارهای پردازش تصویر پیشرفته می توانند با استفاده از الگوریتم های بازسازی، مقاطع محوری بسیار نازک با ضخامت کمتر از یک میلی متر تولید کنند. این داده ها امکان بازسازی های چندصفحه ای (کورونال و ساژیتال) و همچنین بازسازی های سه بعدی با وضوح بسیار بالا از ستون فقرات را برای جراحان ارتوپدی و مغز و اعصاب فراهم می آورند.
کاربردهای تشخیصی تصویربرداری اسپیرال در نواحی مختلف ستون فقرات
ستون فقرات از سه بخش عمده گردنی (سرویکال)، سینه ای (توراسیک) و کمری (لومبار) به همراه استخوان های خاجی و دنبالچه تشکیل شده است. هر یک از این نواحی در معرض آسیب ها و بیماری های خاصی قرار دارند. بهره گیری از سی تی اسکن اسپیرال در ارزیابی این بخش ها مزایای تشخیصی متعددی به همراه دارد.
۱. ارزیابی ترومای حاد و شکستگی های استخوانی
در حوادث رانندگی، سقوط از ارتفاع و ضربات سنگین، اولین اولویت تعیین وضعیت یکپارچگی استخوانی ستون فقرات است. این دستگاه به دلیل سرعت بالا، انتخابی ایده آل برای بیماران ترومایی بدحال در بخش های اورژانس است. این اسکن می تواند شکستگی های ریز، دررفتگی های مفصلی مهره ها و خردشدگی هایی که به سمت کانال نخاعی جابجا شده اند را با دقتی بی نظیر ثبت کند.
۲. بررسی تغییرات دژنراتیو، آرتروز و تنگی کانال نخاعی
افزایش سن، فشارهای فیزیکی مداوم و عوامل ژنتیکی می توانند باعث تخریب مفاصل فاست، تشکیل زوائد استخوانی غیرطبیعی (استئوفیت) و کلسیفیکاسیون رباط های اطراف ستون فقرات شوند. این تکنولوژی فضای استخوانی کانال نخاع و سوراخ های بین مهره ای را به وضوح نمایش می دهد و میزان فشار وارده بر ریشه های عصبی ناشی از تنگی های استخوانی را مشخص می سازد.
۳. بررسی های بعد از عمل جراحی و ابزارگذاری ستون فقرات
بیمارانی که تحت اعمال جراحی فیوژن، کارگذاری پلاتین، پیچ های پدیکول یا کیج های بین مهره ای قرار گرفته اند، نیازمند ارزیابی های دوره ای هستند. کیفیت مقاطع به دست آمده از این نوع تصویربرداری به پزشک اجازه می دهد میزان جوش خوردن استخوان و جایگیری درست ایمپلنت ها را بدون افت کیفیت ناشی از آرتیفکت های فلزی بررسی کند.
۴. تومورها و عفونت های درگیرکننده مهره ها
تخریب قشر استخوان ناشی از متاستازهای سرطانی یا استئومیلیت (عفونت بافت استخوانی) در مراحل اولیه از طریق اسکن های مقطعی پیوسته قابل تشخیص است. این اطلاعات به تعیین دقیق محدوده درگیری استخوان قبل از شروع پرتودرمانی یا جراحی کمک شایانی می کند.
تفاوت های سی تی اسکن اسپیرال با ام آر آی و سی تی معمولی
یکی از سوالات پرتکرار بیماران این است که آیا تصویربرداری اسپیرال جایگزین ام آر آی است یا این دو روش مکمل یکدیگرند. برای درک بهتر این موضوع باید قابلیت های بافتی هر دستگاه را بشناسیم.
ام آر آی از امواج مغناطیسی و رادیویی استفاده می کند و بهترین روش برای نمایش بافت های نرم نظیر خود طناب نخاعی، اعصاب محیطی، مایع مغزی نخاعی و بیرون زدگی بافت نرم دیسک است. با این حال، ام آر آی در نمایش جزئیات قشر سخت استخوان و کلسیم ضعیف عمل می کند و زمان اسکن آن طولانی تر است. علاوه بر این، بیمارانی که ضربان ساز قلبی دارند یا از ترومای شدید رنج می برند نمی توانند وارد محیط ام آر آی شوند.
در مقایسه با سی تی اسکن های کانونسیونال قدیمی، سی تی اسکن اسپیرال مزایای مشخصی دارد:
- کاهش چشمگیر زمان اسکن: اسکن کل ستون فقرات کمری در چند ثانیه انجام می شود.
- حذف خطاهای حرکتی: به دلیل سرعت بالا، تنفس بیمار یا تکان های مختصر موجب تار شدن تصاویر نمی شود.
- بازسازی سه بعدی پیوسته: به دلیل اسکن بدون وقفه، هیچ ناحیه ای در بین مقاطع از قلم نمی افتد و تصاویر سه بعدی طبیعی بازسازی می شوند.
- کاهش دوز کلی اشعه: در مقایسه با کیفیت داده های حجمی به دست آمده، بیمار زمان کمتری در معرض تیوب فعال قرار می گیرد.
مراحل آماده سازی و روند انجام تصویربرداری
پیش از مراجعه به بخش تصویربرداری، دانستن مراقبت های اولیه روند کار را تسهیل می کند. آماده سازی بسته به این که آیا اسکن به صورت ساده انجام می شود یا همراه با تزریق داروی حاجب است، تفاوت دارد.
اقدامات قبل از اسکن
در اسکن های ساده ستون فقرات، نیازی به ناشتایی طولانی مدت نیست. با این حال، توصیه می شود بیمار لباس های راحت بپوشد و تمام وسایل فلزی از جمله گردنبند، زیپ های فلزی، کمربند، سگک و اشیای فلزی درون جیب را خارج کند زیرا فلزات باعث ایجاد خطوط نوری و خطای تصویری می شوند.
اگر طبق دستور پزشک نیاز به تزریق ماده حاجب داخل وریدی (مبتنی بر ید) برای مشاهده دقیق تر عروق و ضایعات التهابی باشد، معمولا از بیمار درخواست می شود به مدت ۴ تا ۶ ساعت پیش از تصویربرداری ناشتا باشد. همچنین بررسی آزمایش های عملکرد کلیه مانند کراتینین خون برای اطمینان از توانایی دفع ماده حاجب ضروری است. بیمارانی که سابقه حساسیت دارویی، آسم یا بیماری های زمینه ای کلیوی دارند باید این موضوع را به کادر فنی اطلاع دهند.
روند تصویربرداری
بیمار روی تخت متحرک دستگاه به پشت دراز می کشد. تکنسین موقعیت سر، گردن یا ستون فقرات را با استفاده از بالشتک های مخصوص تنظیم و بی حرکت می کند. سپس تخت به آرامی وارد دهانه گانتری می شود. صدای چرخش تیوب داخلی دستگاه شنیده خواهد شد اما دستگاه هیچ گونه تماسی با بدن بیمار ندارد. تکنسین از پشت شیشه محافظ دستگاه را کنترل کرده و از طریق سیستم صوتی با بیمار در ارتباط است. ممکن است در حین چرخش از بیمار خواسته شود برای چند ثانیه نفس خود را حبس کند تا تصویر نهایی بدون نقص ثبت شود. کل این فرآیند معمولا کمتر از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول می کشد که بخش اصلی اسکن تنها چند ثانیه از آن را تشکیل می دهد.
تفسیر تصاویر و اهمیت بازسازی های سه بعدی
پس از اتمام تصویربرداری، میلیون ها داده عددی جذب اشعه (واحدهای هانسفیلد) به تصاویر دیداری با طیف های خاکستری تبدیل می شوند. استخوان های متراکم به رنگ سفید، بافت های نرم به رنگ خاکستری و هوا به رنگ سیاه دیده می شوند.
یکی از نقاط قوت تکنولوژی سی تی اسکن اسپیرال امکان بازسازی های پیشرفته بعد از اسکن است. پزشک رادیولوژیست می تواند بدون نیاز به اسکن مجدد بیمار، نماهای جدیدی از مهره ها در جهات مختلف ایجاد کند. بازسازی های سه بعدی به جراحان این امکان را می دهند که ساختار زاویه دار مهره ها، اندازه سوراخ های عصبی و وسعت شکستگی ها را پیش از ورود به اتاق عمل به طور کامل مشاهده و برنامه ریزی جراحی را طراحی کنند.
نکات ایمنی و حفاظت در برابر اشعه ایکس
یکی از دغدغه های اصلی بیماران در زمینه تصویربرداری با اشعه ایکس، میزان دوز جذبی است. دستگاه های جدید با به کارگیری مدولاسیون خودکار جریان تیوب، شدت اشعه را بر اساس ضخامت بافت بدن بیمار به صورت خودکار تنظیم می کنند. به این معنا که در نواحی کم حجم تر، اشعه کمتری ساطع می شود که این امر دوز دریافتی را به حداقل می رساند.
با وجود این تمهیدات، انجام تصویربرداری های مبتنی بر اشعه ایکس در دوران بارداری ممنوع یا نیازمند سنجش دقیق ریسک به فایده توسط پزشک است. بنابراین بانوان باید در صورت بارداری یا احتمال آن، پزشک و کارشناس رادیولوژی را در جریان قرار دهند. در سایر افراد، مزایای تشخیصی نجات دهنده این روش در بیماری های ستون فقرات بسیار فراتر از خطرات ناچیز پرتوگیری کنترل شده است.
نتیجه گیری
دقت در تشخیص منشا بیماری های ستون فقرات، پیش شرط موفقیت در درمان های دارویی، فیزیوتراپی و اعمال جراحی ارتوپدی است. بهره گیری از سی تی اسکن اسپیرال امکان مشاهده بدون نقص بافت های سخت استخوانی، شناسایی زودهنگام شکستگی ها، بررسی تغییرات تخریبی مهره ها و ارزیابی کانال نخاعی را با سرعتی بالا و دوز کنترل شده فراهم می کند. درک صحیح از ویژگی ها، نحوه آماده سازی و همکاری با تکنسین در طول تصویربرداری ضامن ثبت تصاویری واضح برای هدایت درمان های موثر خواهد بود. این خدمات تخصصی تصویربرداری تشخیصی در مرکز رازان تصویر طب ارائه می شود.
پرسش های متداول
۱. تفاوت اصلی بین سی تی اسکن اسپیرال و سی تی اسکن معمولی چیست؟
در روش های معمولی، تخت به صورت مقطعی توقف می کرد و بعد از هر اسکن جابجا می شد که باعث طولانی شدن زمان و خطاهای حرکتی می شد. در تصویربرداری اسپیرال، چرخش تیوب اشعه و حرکت تخت بیمار به طور همزمان و پیوسته انجام می شود که سرعت بالا و امکان بازسازی سه بعدی دقیق را فراهم می سازد.
۲. آیا برای انجام اسکن ستون فقرات همیشه به تزریق ماده حاجب نیاز است؟
خیر. در اکثر بررسی های مرتبط با شکستگی های استخوانی، آرتروز مهره ها و تروما نیازی به تزریق وجود ندارد. تزریق ماده حاجب تنها در موارد خاص مانند بررسی تومورها، عفونت های دیسک و مهره یا ضایعات عروقی طبق نظر پزشک معالج تجویز می شود.
۳. آیا سی تی اسکن می تواند بیرون زدگی دیسک کمر را نشان دهد؟
اگرچه این اسکن می تواند تغییرات دیسک و فشارهای ناشی از آن روی استخوان را ثبت کند، اما ام آر آی به عنوان روش ارجح و اختصاصی تری برای بررسی بافت نرم دیسک و نخاع شناخته می شود. این دو روش تشخیصی معمولا مکمل یکدیگر هستند.
۴. انجام این تصویربرداری چقدر زمان می برد؟
مدت زمان استقرار بیمار و آماده سازی حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه است، اما ثبت خود تصاویر به دلیل پیوستگی دستگاه تنها بین ۱۰ تا ۳۰ ثانیه طول می کشد.
۵. چه مواردی قبل از اسکن با تزریق باید به پزشک اطلاع داده شود؟
سابقه هرگونه واکنش حساسیتی به داروها یا مواد حاجب، ابتلا به بیماری های کلیوی، نارسایی قلبی، دیابت (به ویژه مصرف داروی متفورمین) و بارداری حتما باید به کارشناسان اطلاع داده شود.
۶. آیا فلزات موجود در بدن مانع انجام اسکن می شوند؟
برخلاف ام آر آی، وجود فلزات غیرمتحرک در بدن مانع انجام این اسکن نمی شود، اما وجود پلاتین و پیچ های فلزی ممکن است باعث ایجاد خطوط سایه در تصاویر شود که با تنظیمات نرم افزاری مدرن تا حد زیادی کاهش می یابد.
