بهداشت اشعه در سی تی اسکن کودکان

اشعه در سی تی اسکن کودکان یکی از حساس ترین مباحث در رادیولوژی مدرن است که نیازمند توازن دقیق میان منافع تشخیصی و خطرات بالقوه تابش یونیزان می باشد. با توجه به این که بافت های بدن کودکان در حال رشد و تقسیم سلولی سریع هستند، حساسیت آن ها به فوتون های ایکس به مراتب بیشتر از بزرگسالان بوده و همین امر لزوم پیاده سازی استانداردهای بهداشت اشعه را دوچندان می کند. هدف اصلی در تصویربرداری اطفال، دستیابی به بالاترین کیفیت تصویر با کمترین دوز ممکن است تا از بروز عوارض بیولوژیک احتمالی در طولانی مدت جلوگیری شود. متخصصان و مراکز تصویربرداری باید با تکیه بر پروتکل های ایمنی و استفاده از تجهیزات به روز، اطمینان حاصل کنند که هرگونه مواجهه با اشعه بر اساس ضرورت بالینی قطعی صورت می گیرد و تمامی مسیرهای بهینه سازی دوز برای محافظت از سلامت آینده کودک طی شده است.

ضرورت بازنگری در دوز اشعه در سی تی اسکن کودکان 

کودکان به دلیل ساختار فیزیولوژیک خاص و طول عمر پیش روی بیشتر، در معرض ریسک فزاینده اثرات استوکاستیک یا تصادفی اشعه قرار دارند. از نظر بیولوژیکی، سلول های نابالغ در حال تکثیر سریع، پتانسیل بیشتری برای آسیب های ژنتیکی ناشی از تابش یونیزان دارند که می تواند در دهه های بعدی زندگی به شکل بدخیمی ها بروز کند. همچنین، به دلیل کوچک تر بودن ابعاد بدن کودکان نسبت به بزرگسالان، دوز جذبی در ارگان های داخلی در صورت عدم تنظیم دقیق پارامترهای دستگاه، به طور قابل توجهی افزایش می یابد.
بنابراین، بهداشت اشعه در این حوزه صرفا یک توصیه نیست، بلکه یک الزام حیاتی است که مستلزم شناخت دقیق فیزیک پزشکی و آناتومی اطفال می باشد. رادیولوژیست ها موظف هستند با در نظر گرفتن سن و وزن بیمار، محاسبات دزیمتری را به گونه ای انجام دهند که کمترین تجمع انرژی در بافت های حساس نظیر تیروئید، پستان و غدد جنسی رخ دهد.

همچنین بخوانید: آسی تی اسکن در کودکان

پیاده سازی اصل آلارا در مراکز تصویربرداری تخصصی 

اصل آلارا یا همان As Low As Reasonably Achievable سنگ بنای حفاظت رادیولوژیک در محیط های درمانی است که بر کاهش حداکثری تابش تا حدی که مخل تشخیص پزشکی نشود، تاکید دارد. در سی تی اسکن کودکان، این اصل به معنای حذف اسکن های غیرضروری و استفاده از کمترین مقادیر میلی آمپر ثانیه و کیلوولتاژ است که منجر به تولید تصویری با نویز کنترل شده و ارزش تشخیصی بالا شود. بررسی های آماری نشان می دهد که تکرار آزمون ها به دلیل آرتیفکت های حرکتی، یکی از عوامل اصلی افزایش دوز ناخواسته در اطفال است.
از این رو، آمادگی پیش از آزمون و استفاده از تکنیک های تثبیت موقعیت بیمار، بخشی جدایی ناپذیر از مدیریت بهداشت اشعه محسوب می شود. بهینه سازی سیستماتیک پروتکل ها در دستگاه های سی تی اسکن مدرن، امکان کاهش دوز را بدون افت کیفیت تصویر فراهم کرده است که این امر مستلزم آموزش مستمر پرسنل و کالیبراسیون دقیق تجهیزات می باشد.

پارامترهای فنی موثر بر کنترل اشعه در سی تی اسکن کودکان 

مدیریت کیلوولتاژ و جریان لوله اشعه 

تنظیم ولتاژ لوله بر اساس جثه کودک، اولین قدم در کاهش دوز جذبی است، زیرا در کودکان به دلیل ضخامت کمتر بافت، فوتون های کم انرژی تر نیز می توانند نفوذ لازم را داشته باشند. استفاده از ولتاژهای پایین تر مانند هشتاد یا صد کیلوولت در مقایسه با استانداردهای صد و بیست کیلوولتی بزرگسالان، علاوه بر کاهش چشمگیر دوز، کنتراست تصاویر را در بررسی های عروقی بهبود می بخشد. همچنین مدیریت جریان لوله باید به صورت هوشمند و بر اساس قطر ناحیه مورد نظر تنظیم شود تا از تابش بیش از حد به نواحی با دانسیته پایین جلوگیری به عمل آید.

استفاده از تکنولوژی بازسازی تکرار شونده 

الگوریتم های بازسازی تکرار شونده یا Iterative Reconstruction یکی از بزرگترین دستاوردهای تکنولوژیک در کاهش دوز اشعه در سی تی اسکن کودکان هستند که نویز تصویر را به صورت نرم افزاری حذف می کنند. این فناوری به اپراتور اجازه می دهد تا با پارامترهای بسیار پایین تصویربرداری را انجام دهد و سپس با استفاده از قدرت پردازشی دستگاه، تصویری شفاف و دقیق استخراج نماید. مراکز مجهز به این سیستم ها می توانند دوز تابشی را تا چهل الی شصت درصد نسبت به روش های سنتی کاهش دهند که گامی بلند در راستای سلامت رادیولوژیک اطفال است.

اهمیت کولیماسیون و محدود سازی فیلد تابش 

محدود کردن دقیق ناحیه تابش به ارگان هدف یا همان کولیماسیون، از تابش غیرضروری به بافت های مجاور که نیازی به بررسی ندارند، جلوگیری می کند. در کودکان، به دلیل نزدیکی ارگان ها به یکدیگر، حتی چند سانتی متر اشتباه در تعیین محدوده اسکن می تواند منجر به تابش مستقیم به غدد حساس شود. دقت در تنظیم اسکات ویو و تعریف دقیق نقاط شروع و پایان اسکن، از وظایف کلیدی کارشناس رادیولوژی در رعایت بهداشت اشعه است تا از قرارگیری بی مورد نواحی خارج از محدوده تشخیصی در مسیر پرتو اولیه اجتناب شود.

نقش تجهیزات جانبی و شیلدینگ در حفاظت رادیولوژیک 

استفاده از محافظ های سربی یا بیسموت برای پوشاندن ارگان های حساس به اشعه مانند عدسی چشم، غده تیروئید و سیستم تناسلی، همواره بخشی از پروتکل های کلاسیک بهداشت اشعه بوده است. با این حال، در دستگاه های پیشرفته سی تی اسکن که مجهز به کنترل اتوماتیک جریان لوله هستند، استفاده از شیلدینگ باید با احتیاط و دانش فنی بالا صورت گیرد تا منجر به افزایش خودکار دوز توسط دستگاه نشود. بهترین استراتژی مدرن، استفاده از محافظ های اختصاصی اطفال است که تداخل کمتری با بازسازی تصویر ایجاد می کنند. همچنین دور کردن دست های کودک از میدان تابش در اسکن های تنه، یک روش ساده اما بسیار موثر در کاهش دوز جذبی و بهبود کیفیت تصویر است که نیاز به تکرار آزمون را به حداقل می رساند.

استراتژی های جایگزین و مدیریت درخواست های تصویربرداری 

یکی از ارکان اصلی بهداشت اشعه، بررسی امکان استفاده از روش های تصویربرداری غیر یونیزان مانند سونوگرافی یا ام آر آی است. در بسیاری از موارد بالینی مانند بررسی آپاندیسیت یا تروماهای غیر حاد، سونوگرافی می تواند به عنوان اولین خط تشخیصی به کار رود تا کودک در معرض اشعه ایکس قرار نگیرد. تصمیم گیری در این مورد نیازمند همکاری نزدیک میان پزشک معالج و رادیولوژیست است تا با رعایت معیارهای تناسب (Appropriateness Criteria)، بهترین مسیر تشخیصی انتخاب شود. اگرچه سی تی اسکن به دلیل سرعت بالا در موارد اورژانسی بی بدیل است، اما در موارد الکتیو، همواره باید گزینه های کم خطرتر مد نظر قرار گیرند تا تجمع دوز در طول عمر بیمار کنترل شود.

سوالات متداول

آیا انجام یک بار سی تی اسکن خطر ابتلای کودک به سرطان را به طور قطعی افزایش می دهد؟

ریسک ناشی از یک مرحله اسکن استاندارد بسیار ناچیز است و معمولا در برابر منافع حیاتی تشخیص بیماری قابل چشم پوشی می باشد. خطر زمانی مطرح می شود که کودک در دفعات متعدد و با پروتکل های غیر بهینه تحت تابش قرار گیرد؛ لذا با رعایت بهداشت اشعه در مراکز معتبر، این ریسک به حداقل ممکن می رسد.

فواصل زمانی ایمن بین دو سی تی اسکن برای کودکان چقدر باید باشد؟

استاندارد زمانی ثابتی وجود ندارد و مبنای تصمیم گیری، ضرورت بالینی و فوریت پزشکی است.
با این حال، رادیولوژیست ها همواره تلاش می کنند با بررسی سوابق بیمار، از تکرار بی مورد آزمون ها در بازه های زمانی کوتاه خودداری کنند و در صورت نیاز به پیگیری، از روش های جایگزین بدون اشعه استفاده نمایند.

چرا در برخی مراکز از والدین خواسته می شود هنگام اسکن در کنار کودک بمانند؟

حضور والدین با پوشش حفاظتی مناسب (روپوش سربی) می تواند به آرامش کودک و جلوگیری از حرکت او کمک کند.
این امر از تکرار اسکن به دلیل تاری تصویر جلوگیری کرده و در نهایت منجر به کاهش دوز دریافتی کودک می شود که خود یکی از جنبه های عملیاتی بهداشت اشعه است.

آیا دستگاه های سی تی اسکن جدید برای کودکان ایمن تر هستند؟

بله، نسل های نوین دستگاه های سی تی اسکن مجهز به نرم افزارهای اختصاصی اطفال و سیستم های مدولاسیون دوز هستند که می توانند بر اساس آناتومی ظریف کودکان، میزان تابش را به صورت میلی متری تنظیم کنند.
این تجهیزات با بهره گیری از دتکتورهای حساس تر، کیفیت تصویر بهتری را با کسر کوچکی از دوز دستگاه های قدیمی ارائه می دهند.

نتیجه گیری 

بهداشت اشعه در سی تی اسکن کودکان یک مسئولیت مشترک میان تولیدکنندگان تجهیزات، متخصصان رادیولوژی و والدین است. با پیشرفت تکنولوژی و ظهور هوش مصنوعی در پردازش تصاویر پزشکی، انتظار می رود که دوزهای تابشی در آینده باز هم کاهش یابند.
انتخاب مراکز تصویربرداری که از پروتکل های اختصاصی اطفال استفاده می کنند و به دستگاه های مدرن مجهز هستند، کلیدی ترین اقدام برای تضمین سلامت کودکان در مواجهه با اشعه است.
پایبندی به اصول اخلاقی و علمی در تصویربرداری پزشکی، اطمینان می دهد که تکنولوژی همواره در خدمت سلامت انسان باقی می ماند و خطرات جانبی آن به شکلی هوشمندانه مدیریت می شود.